×

منوی بالا

منوی اصلی

دسترسی سریع

اخبار سایت

false
true
true
افعال انسان را خدا انجام می‎دهد یا خود انسان؟

بعد از بیان توحید افعالی، یکی از سوالاتی که به ذهن خطور می کند، این است که اگر همه چیز تحت اراده و اشراف خداوند متعال است و همه کارها را او انجام می دهد، آیا انسان نیز مشمول این قاعده بوده و اعمال او نیز تحت قدرت و اراده الهی است که نوعی جبر باشد، یا نه انسان از این قاعده مستثنی شده و افعال او تحت توحید افعالی نمی باشد.

در پاسخ باید گفت: خیر، انسان و اعمال اختیاری او نیز مشمول این قانون است، اما با این بیان که یکی از مظاهر قضا و قدر، اختیار انسان است؛ یعنی قضای الهی بر این تعلق گرفته که انسان، موجودی مختار و آزاد باشد و با اختیار خود، انتخاب کند و نتیجه کار خود را مشاهده نموده، مسئولیت آن را بر عهده بگیرد. بنابراین، هرکاری را که ما انجام می دهیم، به حکم قضا و قدر الهی است؛ نه این که قضا و قدر الهی بر این تعلق گرفته باشد که ما فلان کار مخصوص را انجام دهیم؛ فرض کنید در دانشگاه، قانونی وضع می‌کنند که دانشجویان، به هر تعدادی که می خواهند، واحد درسی انتخاب کنند. در این صورت، هر دانشجو، هر تعداد واحد درسی انتخاب کند، به حکم این قانون می باشد؛ اما قانون، هیچ گاه تعیین نکرده که فلان فرد، چند واحد درسی و چه واحدهایی را انتخاب کند.

لذا افعال اختیارى انسان ها نیز بدون اراده و اختیار انسان رخ نمى‏‎دهد. قانون خدا در مورد انسان این است که آدمى داراى اراده و قدرت و اختیار باشد و کارهاى نیک یا بد را خود انتخاب کند. اختیار و انتخاب، مقوّم وجودى انسان است. انسان غیرمختار محال است. پس قضا و قدر الهى، انسان را مختار قرار داده است.[۱]

با بیانی دیگر می توان گفت: استناد فعل به فاعل قریب و مباشر و به خدای متعال، در دو سطح است و فاعلیت الهی در طول فاعلیت انسان، قرار دارد و چنان نیست که کارهایی که از انسان سر می زند، یا باید مستند به او باشد و یا مستند به خدای متعال، بلکه این کارها در عین حال که مستند به اراده واختیار انسان هستند، در سطح بالاتری مستند به خدای متعال می باشد و اگر اراده الهی به خلقت انسان تعلق نگیرد، نه انسانی هست و نه علم و قدرت او، و نه اراده و اختیار او. انسان، نسبت به خدای متعال عین ربط و تعلق است و هیچ گونه استقلالی از خود ندارد. به تعبیر دیگر: افعال اختیاری انسان با وصف اختیاریت، مورد قضای الهی است و اختیاری بودن آن، از مشخصات و از شئون تقدیر آن است.

در نتیجه: توحید افعالی با اختیار انسان در افعالش، منافات ندارد. زیرا خداوند متعال اراده کرده است که انسان با اختیار خود، افعالش را انجام دهد. پس هم افعال انسان و هم مسئولیّت آنها بر عهدۀ خود اوست، لکن از آن جهت که خداوند این قوا و نیروها را به انسان داده است افعال، انسان مستند به خداوند متعال نیزمی باشند و مستلزم جبر هم نخواهد بود. به عبارت دقیق فلسفی: شبهه فوق در صورتی پیش می آید که علیت انسان را در عرض علیت خدا بدانیم، لکن چون علیت انسان در طول علیت خداوند است شبهه فوق پیش نمی آید؛ یعنی خداوند اراده کرده است که انسان چنین کاری را با اختیار خودش انجام دهد و البته نیرو و قوت انجام کار را خداوند به او داده است.

این مطلب در روایات معصومین(علیهم‎السلام) هم بیان شده است به طور مثال در کتاب عیون، روایت شده چون امیرالمؤمنین(علیه‎السلام) از صفین برگشت، پیر مردى برخاست عرض کرد: یا امیر المؤمنین: آیا این راهى که ما رفتیم به قضاء خدا و قدر او بود یا نه؟ حضرت فرمود: «بله اى پیر مرد، به خدا سوگند بر هیچ تلى بالا نرفتید، و به هیچ زمین پستى فرود نیامدید، مگر به قضاء خدا، و قدرى از او». پیر مرد عرضه داشت: حال که چنین است زحماتى را که تحمل کردم، به حساب خدا می گذارم، حضرت فرمود: «اى پیر مرد این طور هم نپندار، منظورم از این قضاء و قدر، قضا و قدر حتمى و لازم او بود، چون اگر چنین باشد و هر کارى که انسان انجام می دهد یا نمی دهد، همه به قضاء حتمى خدا صورت بگیرد، آن وقت دیگر ثواب و عقاب و امر و نهى (و تشویق) و زجر معناى صحیحى نخواهد داشت، و وعد و وعید بى معنا خواهد شد، دیگر هیچ بدکارى را نمی توان ملامت کرد، و هیچ نیکوکارى را نمی  توان ستود و این همان اعتقادى است که بت‏ پرستان، و دشمنان خداى رحمان و نیز قدری ها و مجوسیان این امت بدان معتقدند. اى شیخ همین که خدا بما تکلیف کرده، کافى است که بدانیم او ما را مختار می داند، هم چنین این که نهى کرده، نهیش از باب زنهار دادن است». [۲]

—————————————————————

پی نوشت :

[۱]. مجموعه آثار استاد شهید مطهرى، ج‏۱، ص: ۱۴۲٫
[۲]. عیون اخبار الرضا ج ۱ ص ۱۱۴ ح ۳۸ ب ۱۱٫

false
false
false
false

شما هم می توانید دیدگاه خود را ثبت کنید

√ کامل کردن گزینه های ستاره دار (*) الزامی است
√ آدرس پست الکترونیکی شما محفوظ بوده و نمایش داده نخواهد شد


true